OSMANLI TARİHİNİN DÖNEMLENDİRİLMESİ

[Don Corleone]

OSMANLI TARİHİNİN DÖNEMLENDİRİLMESİ

14. yüzyıl başında kuruluşu sırasında Osmanlı devleti, İslam dünyasının sınırlarında kendini "gaza"ya, yani "Hıristiyanlığa karşı kutsal savaş"a adamış küçük bir beylikti. Bu önemsiz sınır devleti, Anadolu ve Balkanlar'daki eski Bizans topraklarını adım adım alıyor ve kendine katıyordu; 1517'de Arap ülkelerinin fethiyle de İslam dünyasının en güçlü devleti oldu.

Orta Avrupa'dan Hint Denizi'ne uzanan bir alanda elde edilen sürekli askeri başarılar, Osmanlı İmparatorluğu'na, I. Süleyman'ın saltanatı sırasında (1520- 1566) bir dünya gücü konumu vermişti. Ancak, 17. yüzyılın uzun savaşlarıyla denge Avrupa'dan yana döndü. Osmanlı gücü inişe geçti, 18. yüzyılda Batı üstünlüğünün kabulüyle de imparatorluk politik ve ekonomik olarak Avrupa'ya bağımlı hale geldi. İmparatorluğun varlığını sürdürmesi ve olası çöküşü, sonunda bir Avrupa politikası sorunu, Doğu Sorunu oldu ve Osmanlı politik yaşamı 1920'ye dek Avrupa'ya bağımlı olarak sürdü.

İmparatorluğun yapısıyla kurumları, bu dönemlerin farklılaşan koşulları ile değişmiştir. İç yapısı ve politik gelişimindeki değişiklikler, 16. yüzyıl sonunda, sınır beyliğinden nasıl Sasani, özellikle de Abbasi İmparatorluğu gibi eski Ortadoğu devletleri geleneğinde bir imparatorluğa dönüştüğünü gösterir. 16. yüzyıl sonlarında Osmanlı imparatorluğu, devlet ve hükümet gelenekleri, maliye politikaları, toprak düzeni ve askeri örgütüyle Ortadoğu imparatorluklarının en gelişmiş örneği idi. Ancak, Avrupa'nın askeri ve ekonomik üstünlüğü, Osmanlılara, Ortadoğu devlet geleneklerinin zamanının geçtiğini, bunların yeniçağa uygun olmadıklarını öğretti.

Bu noktadan sonra Osmanlı tarihi, eski imparatorluk kurumlarının bozulmuş biçimlerinin tarihçesi, daha doğrusu, bir Ortadoğu devletinin Avrupa'nın ekonomik, politik ve kültürel meydan okuyuşu karşısında kendine çeki düzen verme çabalarının tarihidir. Türkler, söz konusu devlet anlayışından ancak 1924'te köklü bir devrimden sonra vazgeçeceklerdir. Dolayısıyla 1590'lar, Osmanlı tarihindeki temel ayrım çizgisini belirler.

Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300-1600), Yapı Kredi Yayınları, 11. Baskı, İstanbul, Kasım 2008, s. 9-10

[Caliper]

Ben bu noktada sayın Don Corleone'nin paylaştığı yazıya katılmıyorum. 16 yüzyılın başlaması ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu duraklama dönemine girmiştir.

Şu çok açıktır ki, Avrupa ve Dünya tarihi açısından, 15. yüzyılın sonları ve 16. yüzyılın başları büyük öneme haizdir (bu konu hakkındaki görüşlerimi, daha önce farklı bir başlık altında paylaşmıştım fakat yeri geldiği için tekrar paylaşıyorum). Bu önemin nedenler:

1- Reform ile Avrupa, kilisenin bilim üzerindeki etkisini kaldırmıştır. Kilisenin, insanların günlük yaşantısındaki söz hakkı azalmıştır. Osmanlı'da ise aksine, 16. yüzyılın başında halifeliğin alınmasıyla, devlet işleri ve bilim dinin tekeline girmiştir.

2- Rönesans ile, Avrupa'da büyük bir sanat ve mimari akım başlamıştır.

3- Matbaa Avrupa'da 15. yüzyılda kullanılmaya başlanmıştır.

4- Avrupa ülkeleri, coğrafi keşiflere çıkarken ve donanmalarını kuvvetlendirirken, Osmanlı, bu hızı yakalayamamıştır.

Kısacası Osmanlı'nın dönüm noktası, 15. yüzyılın sonu ve 16, yüzyılın başıdır.

Şimdi şu soruları sormak gerekir:

Avrupa ülkeleri Osmanlı'dan daha zengin olduğu için mi bunları başardı? Tabii ki hayır, Osmanlı İmparatorluğu o dönemler bütün Avrupa ülkelerinde daha zengindi.

Osmanlı'nın 15. ve 16. yüzyıldaki sanat ve mimari akımı yakalayamamasının nedeni, sanat ve mimari alt yapısının olmaması mıydı? Bu sorunun cevabı da hayır. Mİmar Sinan dahil bir çok mimarın eseri günümüze kadar bütün heybetiyle ulaşmıştır (cami, külliye, medrese vs.). Ayrıca minyatür, taş süslemeciliği, oymacılık gibi bir çok sanat ve zanaat Osmanlı'da mevcuttu yani sanat ve mimari alt yapısı da vardı.

Osmanlı'nın, Avrupa'daki sanat, kültür ve bilim akımını yakalayamamasının nedeni fiziksel (coğrafi) uzaklık mıydı? Viyana'ya kadar gelmiş bir imparatorluktan bahsediyorsak, bu soruya "evet" yanıtını vermek gayet gülünç olur.

Peki nedenleri bunlar değilse neydi?

Cevabı gerçekte hepimiz biliyoruz....

Saygılarımla