NEW YORK’UN MUSEVİ TARİHÇESİ

[shemuel]

New York’un İtalyan denizci Verazzano tarafından keşfedilmesi ve yerli dilinde Manhattan “düz ada” olarak bilinen bölgeye ilk yerleşimin gerçekleşmesinden sonra, 17’nci yüzyılın ikinci yarısından itibaren buraya çok sayıda İngiliz asilli Musevi tüccar gelir.
       Tevatür odur ki Manhattan’ı bugünün değeriyle 21 dolara yerlilerden satın almayı başarırlar. Ardından Hollandalı Musevi tacirlerin akınına uğrar kent.
       New York 18’inci yüzyılın sonunda sömürge kolonisi olmaktan çıkıp bağımsızlığına kavuşan genç ABD’nin en büyük liman kentidir.
       Manhattan’ın güney ucundaki Water Street Musevi tüccarların ve ailelerinin yerleşim için tercih ettikleri en önemli bölgedir. Bugün Delancey Street’in güneyinde “East Broadway” olarak bilinen semt artık çoğunluğunu Musevilerin oluşturduğu büyükçe bir Jaffa’dır…
       1970’lerde Jaffa’nın nüfusu 300 bin civarındayken sadece “East Broadway”de yasayan Musevi sayısı 350 bini geçmiştir.
       Yirminci yüzyılın başlarında aşırı dindar “Hasidim” Musevilerin yerleşim için tercih ettiği bölge ise Brooklyn’in Williamsburg semti olmuştur. Çoğunlukla Manhattan’da 6’ncı caddeyle 46 ve 47’nci sokaklarda mücevherat isi yapan Hasidikler son yıllarda bu alanda giderek “tek başlarına” kalmışlardır.
       East Brodway’dekiler ise son 300 yıldır Wall Street’te çalışmaktadırlar. Gerçekçi bir yaklaşımla Wall Street’i onlar kurumsallaştırmışlardır.
       East Broadway’den doğuya doğru Grand Street’i takip ettiğinizde yürüyerek sadece 10 dakikanızı alacak Wall Street bir zamanlar ellerinde sefer taslarıyla buraya evrak isi yapmaya gelen Musevilerin eline geçmiştir artık.
       Wall Street’i dünya finansının atardamarı haline getiren ve ona sahip olan Musevilerin “küresel dengeler”e etkisinin bulunmaması haliyle düşünülemez. New York’lu Musevilerin “kısa tarihi” böyledir.
       Musevilerle ilgili araştırmalarıyla tanınan tarihçi Paul Johnson’a göre Siyonizm, yorgun Musevi gurbetçilere her zaman kucak açan,haklarını ve geleceğini savunmak durumunda oldukları bir sığınak idi. Amerikalı Museviler Siyonizmin gereklerini diğer ülkelerde yasayan Museviler gibi “Hofjuden” yoluyla değil demokratik ve demografik olayların sonucu yerine getirmeyi başardılar. Nasıl yani…?
       Amerikalı Museviler devlet yönetimine katılmak için planlar yapıp seslerini duyuracak ve haklarını koruyacak mekanizmalar geliştirmediler. Herşey kendiliğinden oldu,dedik ya demokratik ve demografik olayların sonucu Washington’a rahatça uzandılar.
       Finans dünyasının kaynağını ele geçirmek “herşeyi elde etmek” demek değildi. Yüzyılın başında eğlence sektörünü ve medyayı da ele geçirmişlerdi,ancak yetmiyordu. Nihayet 1980’lerin sonunda Amerika’daki Musevi toplumunun toplam nüfusu 5 milyon 780 bine ulaştı. Bu rakam ABD nüfusunun yüzde 2.7’si idi,ancak,küçük kentlere, köylere ve sayfiye yerlerine kıyasla daha çok kültürel, sosyal,ekonomik ve dolayısıyla politik etkinlikleri olan büyük kentlere orantısız bir şekilde yerleşim meydana gelmişti.
       New York’taki Musevi nüfusu 2 milyona yakındı. Los Angeles’ta 455 bin,Philadelphia’da 295 bin,Chicago’da 253 bin,Miami’de 225 bin,Boston’da 170 bin ve başkent Washington’da 160 bin Musevi yaşıyordu. Bu rakamlar kent nüfuslarına orantılandığında Musevilerin bir secimde ne denli büyük “oy potansiyeline” sahip oldukları gayet net biçimde ortaya çıkıyordu. Ayrıca Amerika’nın büyük etnik oyları arasında Museviler en iyi organize edilmişi,liderlerin rehberliğine en duyarlı olanı ve “mutlaka sandık başına gideni” temsil ediyorlardı.
       Sıra politik güçleri daha fazla harekete geçirmeye gelmişti,o da çok gecikmeden oldu. Tabii bunda sadece Amerika’daki Museviler değil , Amerika’nin Ortadoğu’daki çıkarlarını koruyacak İsrail devleti de etkili oldu. Washington, 1953’den sonra giderek artan bir ivmeyle İsrail’le ilişkilerini ilerletti.