İran'daki yahudi azınlık

[King_David]

Ayetullah Humeyni'nin 1979 yılında iktidarı ele geçirmesinden bu yana, İranlı Yahudilerin yarısı ülke dışına göç etti. İran'da kalan Yahudiler, dini vecibelerini rahatsız edilmeden yerine getirebiliyorlar; ancak, Cumhurbaşkanı Ahmedinecad'ın anti-semitik beyanları, İranlı Yahudilerin güvenini sarstı. Kristina Bergmann

Tahran'ın şehir merkezindeki Yusuf-Abad sinagogunun kapısı, öylesine örtülmüş. Sinagog'da düzenli olarak konferanslar veren, genç mimar Aras Abaie, "kapıyı asla kilitlemiyoruz" diyor.

Burada kimsenin huzursuzluk çıkarttığı ya da hırsızlık yaptığı yok. Bu yüzden, Tahran'daki diğer 19 sinagog gibi,Yusuf-Abad sinagogunun da gözetlenmesi gerekmiyor. Sinagogdaki sayısız dolap da kilitli değil.

Her gün sabah ibadeti için saat altıda sinagoga gelen erkekler, Tora rulolarını ve dini kıyafetlerini bu dolaplarda tutuyorlar. "İranlılar genel olarak anti-semitik değiller,yine de buradaki Yahudiler sokakta yahudi olduklarını belli etmezler" diyor Abaie.

[King_David]

Gün için enerji

Abaie ise farklı davranıyor. İbadetten sonra da, kippasını çıkartmıyor. "Bir mimarlık bürosuna iş görüşmesine gittiğimde, konuşmanın beşinci dakikasında yahudi olduğumu ve cumartesi günleri çalışamayacağımı belirttim." Abaie, açık sözlülüğünün mükafatını almış. İşe kabul edilmiş ve şimdi, cumartesi günleri dini görevlerini yerine getirebiliyor.

İran'daki 25.000 yahudiden çok azı Abaie gibi özgüven sahibi. Sinagogu ziyaret edenler, bunu işe gitmeden önce, sabahın karanlığında gerçekleştiriyorlar. Abaie, İranlı Yahudilerin çoğunun, dinsel aidiyetlerini açıklamak zorunda kalmamak için meslek olarak ticareti ya da doktorluğu seçtiklerini söylüyor, şaka yollu.

Sinagoga gelenler, ister iş sahibi, isterse çalışan olsunlar, sabah duasında uzun bir mesai günü için enerji depolamak istiyorlar. Tefillin adı verilen deri şeritleri kollarına bağlayarak ve beyaz-mavi ibadet giysisi olan Tallit'i örtünerek bu isteklerini gerçekleştirmeye çalışıyorlar. Tefillin ithal ediliyor, Tallit ise İran'da, Fars pamuğundan dokunuyor.

İbadetin başlamasından yarım saat sonra, bir Tora rulosu (Sefer Tora), ahşap oyma dolaptan alınıyor. Tora rulosu, Sefarad göreneklerinde bir kılıfla örtülüyor; Yusuf-Abad sinagogunda bu kılıf pembe dantelli. Yaşlı bir yahudi kadın sevinçten ağlamaya başlıyor ve elleriyle havaya öpücükler gönderiyor.

Bu ibadetin, yaşamla başa çıkabilmek için kendisine yardımcı olduğunu belirtiyor. Yaşlı Müslüman komşusu gibi, kendisinin de artık, cehenneme gitmekten başka bir korkusunun kalmadığını söylüyor.

[King_David]

Sinagog'ta atılan izdivaç adımları

Sinagogun hemen arkasında kaşer et satılan bir kasap var. Dışarıdan bakıldığında, dükkan sahibinin yahudi olduğu anlaşılmıyor; ama dükkanın içinde, Musa Peygamber'in erkek kardeşi Harun'un resimleri asılı. Yalnızca pazartesi günleri büyükbaş hayvan kesimi yapılıyor, tavuk ise günlük olarak bulunuyor.

Kasap ne kadar ketum bir adamsa, müşterisi Mitra da o kadar konuşkan. Mitra esas olarak kaşer yemekler pişirdiğini, bir Yahudi ailesi için bunun bir görev olduğunu belirtiyor.

| Bild:
 İran'da dünyanın en eski Yahudi cemaatlerinden biri yaşıyor
| Mitra'nın kocası, kumaş tüccarı Farman Misri, farklı düşünüyor. Kaşer yemenin gerçekten o kadar önem taşımadığını söylüyor. Asıl belirleyici olanın, çevreye uyum sağlamak olduğunu vurguluyor. Misri yalnızca müslüman çalışanlarıyla değil, komşu esnafla, perde ve halı tüccarlarıyla da çok iyi geçindiğini belirtiyor. Söylediklerine inanıyoruz, çünkü çok dürüst ve yardımsever bir insan izlenimi uyandırıyor.

Aslında bir kürt olduğunu söylüyor Misri; başkentte işler daha iyi gittiği için, kendini Tahran'da bulmuş. "Bir de eşim yüzünden elbette" diyor. Misri'ye göre ancak Yahudi bir kadınla evlenmek söz konusu. "Şii Müslümanlar, Hıristiyan Ermeniler ve biz Sefarad Yahudileri birbirimizi hoş görsek de, karışık evlilikler yapacak cesaretten yoksunuz" diyor göz kırparak.

Güzel Mitra, Misri'yle sinagogda tanışmış. „Bir izdivaç kurmanın adımlarını atmak için en ideal ortam" diyor Misri. Tahran'a geldiğinden beri, Yahudilerin birbirlerine olan efsanevi bağlılığının çok yararını görmüş. Her şeye rağmen, belki de özellikle bu yüzden, İran'dan ayrılmak istemiyor.

Misri, şimdiden göç etmiş çok sayıda Yahudiyi ima ederek, "Gökyüzünün dünyanın her yerinde aynı renkte olduğunu unuttular" diyor. Ne olursa olsun Tahran'da gömülmek istediğini vurguluyor.

[King_David]

Sorunsuz ziyaretler

Tahran'ın güneyindeki Yahudi mezarlığı, İran İslam Cumhuriyeti'nde çok büyük bir Musevi cemaatinin yaşadığına tanıklık ediyor; ne var ki, aynı mezarlık gitgide daha çok sayıda İran'lı Yahudinin göç etmeye karar verdiğini de gözler önüne seriyor. Mezarların çoğu bakımlı görünüyor, ama sonra mezar bekçisi kadın, kabristanın kenar bölgelerini gösteriyor.

| Bild:
 Eski cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi'nin Tahran'daki bir Yahudi merkezini ziyaret ediyor
| Buralardaki mezarları yabani otlar bürümüş, mezar taşları otların altında görünmez olmuş. Bu mezarlarda, yakınları çok önce göç etmiş ölüler yatıyor.

İran parlamentosunda Yahudi azınlığı temsil eden Moris Motamed "1979 devriminden önce İran'da 100.000 Yahudi yaşıyordu" diyor. Parlamentoda, İran'daki her azınlığın, büyüklüğüne göre bir ya da iki milletvekili bulunuyor.

Foto: Eski cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi'nin Tahran'daki bir Yahudi merkezini ziyareti.

Motamet'e göre, geçtiğimiz çeyrek yüzyılda, her yıl ortalama 2600 Yahudi İran dışına göç etti. Zenginler ve laik zihniyettekiler ABD'ye, yoksul ve dindar olanlar ise İsrail'e gittiler.

İnşaat mühendisi Motamet, ikinci kez milletvekili seçilmiş bulunuyor. Verdiği bilgilere bakılırsa, Yahudi cemaatine gerçekten yararlı olmayı başarmış. Onun sayesinde, Yahudiler bugün artık memur olabiliyorlar. Ayrıca, ülkedeki azınlıklar için özel bir bütçe de çıkartılmış. Motamet, ülke dışına çıkma ya da ülkeye girme sorunlarının çözümünde de yardımcı olmuş.

"Bugün İran Yahudileri, Kıbrıs üzerinden yolculuk ederek, İsrail'deki akrabalarını bile sorunsuzca ziyaret edebiliyorlar" diyor milletvekili. İran kökenli İsrailliler bile bugün anavatanlarına gelebiliyorlar. Bu yolculukları için onlara Türkiye'deki İran konsolosluğu pasaport veriyor.

[King_David]

Kafalardaki göç

Yahudi göçünün yavaşlamasının nedeni, koşullarda yapılan iyileştirmeler mi acaba? Motamet'e göre, yılda artık sadece 500 Yahudi İran dışına göç ediyor. "İran'da en eski Yahudi cemaatlerinden birisi yaşıyor, ve hiçbir Yahudi bu kadim vatanı kendi rızasıyla terketmez" diyor Motamet.

"Ben yalnızca Farsça ve Kürtçe biliyorum – nereye gideyim ki?" diye soruyor Misri. Abaie de, yaşlı anne ve babasının yanında olmak istediğini vurguluyor.

Mitra da gitmek istemiyor. Mitra yine de her İran'lı Yahudinin kafasının bir köşesinde, göç fikrinin yattığına inanıyor. Tahran'daki Müslüman üniversite öğrencileri, bunun suçlusunun, İran'daki İslami rejim ve özellikle Cumhurbaşkanı Ahmedinecad olduğunu düşünüyorlar.

İranlı Yahudilerin dile getirmeye cesaret edemedikleri şeyi, bu öğrenciler açık açık konuşuyorlar. Ahmedinecad'ın bir anti-siyonist olarak Arapların gözüne girmeye çalıştığını, ama aslında bir Yahudi karşıtı olduğunu söylüyorlar. Bir öğrenci, Ahmedinecad'ın bu yüzünü soykırım (Holokaust) Konferansı'nda gösterdiğini ve bu yüzden birçok İran Yahudisinin göç etmek istediğini söylüyor.

Bir başka öğrenci ise, bunun yalnızca gerçeğin bir yüzü olduğunu belirtiyor. Ülkede hüküm süren diktatörlük, hangi dinden olursa olsun, akıllı insanları ülkeden uzaklaştırıyormuş ve İran bugün korkunç bir beyin göçünden mustaripmiş.

Motamet kısa süre önce kendi işini kurdu. Şimdi, uydu görüntülerinin elde edilmesi konusunda, şirketlere danışmanlık yapıyor. Bürosu modern bir büro izlenimi veriyor, kendisi de başarılı olmuş görünüyor.

Abaie ve Misri'nin durumları da farklı değil. Herhalde göç etmeyi pek sık akıllarına getirmiyorlar. Göç ederlerse, İran için büyük bir kayıp olur; tıpkı akıllı Müslüman öğrencilerin göç etmesiyle olacağı gibi.

Kristine Bergmann

[Itzhak]

Saol abi,eline sağlık.