Köy Enstitüleri'nin adsız kahramanları: 1940’ların ‘Deli Emin’i Rus Hasan
Kafkas Türkü olduğu halde ‘Rus Hasan’ diye anılan bir motor ustasının bir okulu ışığa boğan film gibi hikâyesinden, unutturulan müdür Osman Yalçın’ın hüzünlü hatırasına uzanan geçmiş... Köy Enstitüleri'nin adsız kahramanlarının hikayesi.
https://img.odatv.com/rcman/Cw1280h720q95gc/storage/files/images/2026/02/01/koy-enstitulerinin-adsiz-kahramanlari-1940larin-deli-emini-rus-hasan-qwqv.jpgKöy Enstitüleri'nin ele alan Sercan Ünsal'ın kitaplarını ele alan Karar gazetesi yazarı Taner Ay, hem enstitülerin tarihimizdeki önemini hem de 'Rus Hasan'ın, Osman Yalçın'ın hikayesini el aldı. Elektrik ve motor ustası Hasan'ın başarıları, Türkiye'ye yaptığı katkılar dikkat çekiyor:
"Sercan Ünsal, Barış Kitap’tan çıkan iki yeni eseriyle Köy Enstitüleri tarihinin tozlu raflarını indirip asıl kaynaklara, anılara ve görsellere dokunuyor. Kafkas Türkü olduğu halde ‘Rus Hasan’ diye anılan bir motor ustasının bir okulu ışığa boğan film gibi hikâyesinden, unutturulan müdür Osman Yalçın’ın hüzünlü hatırasına uzanan bu kitaplar; tarihçiliğin ‘tuğla kalınlığında metinler’ değil, iz sürmek olduğunu bir kez daha kanıtlıyor.
"Nisan 1940 günlü ve 3803 sayılı kanunla açılan Köy Enstitüleri bir zorunluluktu. Çünkü, ‘40 yılında nüfusumuz 17.820.950’ydi. Ülkemizin yüzde 75.45’i ise okuma yazma bilmiyordu. Bu yüzden kalkınma için eğitimi şehirlerden kırsala yaymak ve zanaatı eğitimle birleştirmek şarttı. Köy Enstitüleri açmak fikri işte bu acı hakikattan kurtulmaya dayanıyordu. Komünist model deyip yıllarca saldıranı da çok oldu. Yahu, ne komünisti, Köy Enstitüleri fikri noktasından virgülüne Amerikalı eğitimci John Dewey’den alınmıştı.
Köy Enstitüsü mezunları kuş uçmaz kervan geçmez topraklara ilk defa marşımızı ve bayrağımızı götürdüler. Yolu olmayan dağ köylerinin trahomdan, kızıldan, difteriden ve boğmacadan kırılan çocuklarını katır sırtında doktora taşıdılar. Bu nasıl bir ‘vatan sevmez komünistlikse’, hepsi şark hizmetine gönüllü gitmişti. Örneğin, Selahattin Şimşek’in kendisine teklif edilenleri kabûl etmeyip, Hakkâri’nin Oramar köyüne gitmeyi tercih ettiğini ve köyün yakınlarında Zap suyuna düşüp öldüğünü acaba bugün kaç kişi biliyor? Beyler, siz hiç ‘60’lı yılların Oramar veya Soryan köyünü gördünüz mü, sakın ha bana Erden Kıral’ın ‘82’de çektiği filmdeki köyden bahsetmeyin, harika bir filmidir ama Kıral’ın Oramar’ı sadece bir sinema büyüsüdür, köyün pastoral hakikatı ise hiç de öyle değildi.
Köy Enstitüleri’nin kapatılması cumhuriyetimizin en büyük kırılmalarından biridir, feodal düzeni tehdit ettiği için toprak ağalarının, aşiret reislerinin ve onların Ankara’daki işbirlikçilerinin hedefi olmuştu. Köy Enstitüleri’nden onca önemli yazar çıkmasına rağmen, onların bile enstitülerin hakikatını gelecek kuşaklara doğru dürüst aktaramadığını düşünüyorum, maalesef bazıları da yazdıklarında feodalitenin kapanına yakalandı. Enstitülerin tarih yazımına gelince, en büyük sıkıntı asıl bu alanda ortaya çıkıyor, 17.251 mezûndan sadece bir Pakize Türkoğlu’nun isminin olması üzüntü vericidir. Köy Enstitülerine ilişkin başka tarih çalışmaları da okudum ama çoğu bende hayâl kırıklığı yarattı. Oysa, ikinci üçüncü dereceden yalan yanlış kaynaklarla ‘tarih’ yazmak yerine Köy Enstitüleri’ndeki anılarını kaleme alsalarmış, çok daha doğru yaparlardı. Tarihin yanlış aktarımında en büyük kusuru yazmayıp susan enstitü mezûnlarında buluyorum, onlar yüzünden kıytırık birkaç isimle maalesef saçma sapan bir Köy Enstitüsü edebiyatı inşâ edildi.
Sercan Ünsal bu çölleştirilen kültürde çok değerli ve çok önemli bir isim, onun ‘Bozkırda Bir Eğitim Pınarı, Pamukpınar Köy Enstitüsü’ ve ‘Köy Enstitüleri, Kırsal Kalkınma ve Sağlık Kolu’ kitapları bence dünya çapında araştırmalardır, okurunu asık suratlı ikinci üçüncü sınıf Köy Enstitüsü kitaplarından koparıp eğlenceli bir tarih yazımına çekmiştir. Şimdi Barış Kitap’tan ‘Sovyetlerden Pamukpınar Köy Enstitüsüne, Rus Hasan’ ve ‘Pulur Köy Enstitüsü Müdürü Osman Yalçın’ kitapları çıktı. Bilhassa Rus Hasan’ın öyküsüne bayıldım, müthiş bir elektrik ve motor ustası, eğitmen olarak Pamukpınar’a okulun kurucusu Şinasi Tamer ile geliyor. İlk işi Deutz marka sekiz beygir gücündeki benzinli motorun, peşinden de on sekiz beygir gücündeki mazotlu dizel motorun santral binâsına montajını yaparak Pamukpınar’ı elektriğe kavuşturmak oluyor. Okulun mutfağındaki, hamamındaki, çamaşırhânesindeki su tesisatında hep Hasan Kaygınok’un emeği vardır, çeşmenin üstüne idâreden hat çekerek öğrencilere radyo dinleten de Rus Hasan’dır. Siz ona Rus Hasan dendiğine bakmayın, Kafkas Türküdür, enstitüye eğitmen ve usta olarak girişiyse ‘43’dür. Sercan Ünsal’ın kitabındaki hikâyesi film gibi, okurken aklınıza Yılmaz Erdoğan’ın oynadığı Deli Emin’in geleceğini biliyorum. Sercan’ın Osman Yalçın kitabını da hüzünlenerek okuyacaksınız, ne kadar çok unutturulan isim olduğunu görünce hayret ettim. Yahu, 17.251 mezûndan biri çıkıp da niçin bunları daha önce yazmadı, inanın kızıyorum. Tarihçilik, ondan biraz şundan biraz alıp tuğla kalınlığında kitaplar yazmakla olmuyor, Sercan Ünsal gibi asıl kaynakları bulup çıkarmakla, anıların ve görsellerin peşine düşmekle yapılır. İyi ki Sercan Ünsal var! Bu iki kitabı mutlaka ama mutlaka alıp, okuyun.
ANADOLU BOZKIRINDA BİR ÜRETİM HİKAYESİ
Köy Enstitüleri okuma yazma bilmeyen ana babaların hânelerinden 15.943’ü erkek, 1.308’i de kız olmak üzere toplamda 17.251 çocuğu alıp eğitti ve onlardan yeni bir münevver tabakası yarattı. Bu çocuklar, sadece ‘40 ile ‘46 arasında on beş bin dönüm tarlayı tarıma elverişli hâle getirdi ve orada üretim yaptı, yedi yüz elli bin fidan dikti, bin iki yüz dönüm bağ açtı, yüz elli büyük inşaat, altmış atölye, iki yüz on öğretmen evi, yirmi uygulama okulu, otuz altı ambar, kırk sekiz ahır ve samanlık, on iki elektrik santrali, on altı su deposu, on iki sebze meyva deposu, üç balıkhâne, yüz kilometre yol ve yüzlerce sulama kanalı yaptı. Her okulun kendisine ait tarlaları, bağları, arı kovanları, besi hayvanları ve balıkhâneleri vardı. Köy Enstitüleri’ndeki arıcılık eğitiminin etkilerini daha önce Sercan Ünsal, balıkçılık eğitiminin de Gümenüz’ü nasıl bir modern balıkçı nahiyesi yaptığını Hamdi Arpa yazmıştı."
Odatv.com
Son İletiler